Blootstellingsonderzoek in Hoboken

Waarom een onderzoek naar lood bij kleuters in de wijde omgeving van Hoboken?

Lood is een stof die schadelijk kan zijn voor de gezondheid. Door de jarenlange productie van non-ferro metalen (dit zijn metalen die niet op basis van ijzer zijn gemaakt) is de omgeving van de Umicorefabriek in Hoboken vervuild met zware metalen zoals lood en cadmium. Het saneringsproject 'Schoon Moretusburg - Hertogvelden', zorgde ervoor dat een groot deel van deze (historische) vervuiling werd verwijderd. Het afgraven van de vervuilde grond en het ontstoffen van de huizen vermindert immers het contact met zware metalen. Naast deze saneringsmaatregelen wordt sinds heel wat jaren ook het loodgehalte in het bloed van de kinderen in de wijken Moretusburg en Hertogvelden nauwgezet opgevolgd. Verhoogde loodwaarden in het bloed worden immers vooral aangetroffen bij peuters en kleuters: tijdens het spelen krijgen zij het loodbesmette huisof straatstof op de handjes en steken deze vervolgens in hun mond. De laatste 10 jaar zien we gelukkig een daling van de loodgehalten in het bloed. Dat komt enerzijds omdat Umicore inspanningen levert om de uitstoot te beperken. Anderzijds passen bewoners en scholen van deze Hobokense wijken stofbeperkende maatregelen toe.
Om er zeker van te zijn dat er in de ruimere omgeving van Hoboken (dus buiten de wijken Moretusburg en Hertogvelden) géén overschrijding is van de richtwaarde voor lood in het bloed, startte in januari 2008 een éénmalig, ruimer onderzoek bij meer dan 500 kinderen tussen 2,5 en 7 jaar. Tegelijk werd in Hoboken de aanwezigheid van lood in het milieu gemeten thuis en op school. De gegevens van lood in het bloed bij de kinderen enerzijds en lood in de omgeving anderzijds werden samen verwerkt. Op die manier werd onderzocht welke factoren een invloed hebben op de blootstelling van kinderen aan lood.

Hoe werd het onderzoek uitgevoerd?

Er werden 563 kleuters onderzocht. Concreet namen 9 scholen uit Hoboken deel (503 kleuters). Als controlegroep werden ook 60 kleuters uit 2 scholen in Hemiksem in het onderzoek mee opgenomen. De kaart hierboven geeft aan welke scholen deelnamen aan het onderzoek.
Een bestaand blootstellingsmodel werd daarnaast verfijnd, specifiek voor de regio Hoboken. Bij bepaalde kinderen, die deelnamen aan het onderzoek, gebeurden daarom ook milieumetingen thuis en op school. De gegevens van lood in het bloed en lood in het milieu werden samen verwerkt. Dat levert meer inzicht op in de belangrijkste blootstellingswegen voor de kinderen.

Het concrete onderzoek

Bedoeling van het onderzoek was te meten welke de loodbelasting in bloed is bij kinderen die wonen en school lopen in de wijde omgeving van Hoboken. Dit is het grondgebied van Hoboken zonder de buurten Moretusburg en Hertogvelden, vermits deze buurten dichter bij de fabriek liggen en in andere onderzoeken zijn opgenomen. 503 kleuters tussen 2,5 en 7 jaar namen deel. De onderzoekers vroegen vooraf aan de ouders van kleuters in de deelnemende scholen medewerking aan dit onderzoek. Er waren geen kosten voor de ouders of voor de scholen en de volledige vertrouwelijkheid van de resultaten werd vooraf gegarandeerd. De ouders ontvingen een vragenlijst om de nodige gegevens over het kind te verzamelen. Een verpleegkundige bezocht de scholen en nam bloed door een eenvoudige vingerprik. Vooraf werden de handjes van de kinderen met een doekje gewassen. Daarna werd in het bloedstaaltje en op het doekje gemeten hoeveel lood er aanwezig was. Om de resultaten van de kinderen in Hoboken te kunnen vergelijken met een controlegroep, werden ook 60 kinderen onderzocht die wonen en school lopen in Hemiksem. Deze gemeente ligt immers verder verwijderd van de fabriek en in een andere windrichting dan Hoboken. In 4 scholen en in 36 woningen in de buurt gebeurden ook milieumetingen. Daarbij werd onderzocht hoeveel lood er terug te vinden was in de lucht (binnen en buiten), in de stofzuigerzak, in stof op vloeren en meubelen, op de straat, de speelpleinen en in de bodem.

De richtwaarden voor lood in bloed

Vermits lood een stof is die schadelijk kan zijn voor de gezondheid, wordt gestreefd naar zo laag mogelijke waarden van lood in het bloed. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) gebruikt momenteel 10 microgram per deciliter bloed als richtwaarde. De kans op gezondheidseffecten is kleiner bij lagere waarden. Bij jonge kinderen kan contact met lood een nadelige invloed hebben op de ontwikkeling van het zenuwstelsel en de intelligentie. Lood kan leiden tot achterstand van de fijne motoriek of tot concentratiestoornissen. Wanneer kleuters langdurig met hogere dosissen lood in contact komen, kan lood leiden tot bloedarmoede, verstoorde werking van de zenuwbanen en van de nieren. Lood is, bij langdurig contact van tientallen jaren, waarschijnlijk kankerverwekkend.

De belangrijkste besluiten van het onderzoek

  • Gemiddeld ligt de loodbelasting in het bloed bij de onderzochte kleuters lager dan de richtwaarde van 10 microgram per deciliter zoals gehanteerd door de Wereldgezondheidsorganisatie. Eén kind in het onderzoeksgebied Hoboken overschreed de richtwaarde van 10 microgram per deciliter bloed.
  • De kleuters die wonen en/of school lopen in het onderzoeksgebied Hoboken hebben gemiddeld iets meer lood in het bloed dan de controlegroep die woont en/of school loopt in Hemiksem. De gemiddelde loodbelasting in het bloed bedroeg voor Hoboken 2,79 microgram per deciliter, voor Hemiksem bedroeg dit cijfer 2,20 microgram per deciliter.
  • De kinderen die dichter bij de fabriek wonen en/of school lopen, hebben meer lood in het bloed. Dat is ook zo voor kinderen die ten noordoosten van de fabriek wonen en/of school lopen.
  • Het individueel gedrag van de kleuters is zeer bepalend. Voor kinderen die in de buurt van de fabriek wonen zijn er aanwijzingen dat regelmatig handen wassen, tanden poetsen, een bad of douche nemen en van kleding wisselen aanleiding geeft tot minder lood in het bloed. Er zijn ook aanwijzingen dat nagelbijten aanleiding geeft tot een hoger loodbloedgehalte.

Hoe nemen kinderen lood op?

De loodbelasting bij kinderen wordt vooral bepaald door de inname van voeding en het hand-mond contact met bodem en stof. Drinkwater kan een bron voor loodbelasting zijn, maar alleen als er nog oude loden waterleidingen aanwezig zijn. Het inademen van loodbevattend stof in Hoboken of Hemiksem heeft zeer weinig invloed.

Wat kunnen ouders doen om de opname van lood bij kinderen te beperken?

Door de dagelijkse leefgewoonten wat aan te passen kunt u de inname van zware metalen, waaronder lood, in sterke mate verminderen. Dit werd reeds in voorgaande onderzoeken aangetoond. Hierbij een paar praktische tips:

  • beplant de bodem in de tuin zoveel mogelijk of bedek hem met houtschors om het opwaaien van stof te voorkomen. Woel de grond niet onnodig om;
  • laat kinderen niet spelen op een stoffige ondergrond of op onbegroeide grond, maar wel op begroeide terreinen of grasvelden;
  • spoel verharde oppervlakten waar kinderen spelen (zoals het terras, de stoep ...) regelmatig af met leidingwater;
  • veeg de voeten om zo weinig mogelijk stof in huis te brengen;
  • gebruik bij voorkeur rubber of kunststof matten en reinig ze regelmatig met water;
  • was de handen voor het eten. Voor kinderen is dit extra belangrijk;
  • was de speeltjes van de kinderen regelmatig;
  • vermijd in huis de circulatie van het stof zoveel mogelijk door een stofzuiger met een hepafilter te gebruiken en door zo veel mogelijk nat te poetsen. Ook een centraal stofzuigsysteem vermindert de circulatie van stof in huis;
  • was zelfgekweekte groenten en fruit extra goed om alle loodhoudend stof te verwijderen.
  • zorg voor een gevarieerde voeding. Bij een volwaardige voeding die rijk is aan ijzer, calcium en mineralen zal lood minder goed worden opgenomen. We raden ook aan te variëren in de plaats waar u voeding koopt.
  • als u veel groenten uit eigen tuin wil eten, raden we aan eerst de bodem te laten controleren op zware metalen om na te gaan of u extra maatregelen moet nemen om veilig groenten te kweken;
  • gebruik leidingwater om te drinken, te koken, groenten en fruit te wassen, kinderzwembadjes te vullen, vermits putwater of regenwater lood en andere metalen kan bevatten;
  • vervang loden waterleidingen. Is dit niet mogelijk, laat het water dan zeker 15 tot 30 seconden doorstromen vooraleer u het gebruikt.
  • leeft u samen met jonge kinderen in een woning die gebouwd is vóór 1940 en waar (afgebladderde) loodhoudende verf aanwezig is? Verwijder die dan op een veilige manier met een afbijtmiddel (op waterbasis) of verminder het risico door de verf te overschilderen.

Wat doet de overheid?

Om de impact van lood en andere zware metalen te beperken, heeft de overheid verschillende initiatieven genomen in de regio Hoboken.

  • Via milieuvergunningen legt de overheid het bedrijf Umicore maatregelen op om de milieulast te beperken. . De hoeveelheid loodhoudend stof in de omgeving wordt permanent gemeten.
  • Kinderen tussen 1 en 12 jaar die wonen in Moretusburg en Hertogvelden krijgen tweemaal per jaar de kans om lood in het bloed te laten meten op de school in de wijk of op een andere locatie buiten de schooluren.
  • Een werkgroep, samengesteld uit deskundigen uit diverse overheids- en onderzoeksinstellingen, met zowel technische als medische achtergrond, volgt doorlopend de metingen, de genomen maatregelen en de resultaten hiervan.
  • Bij een informatiecampagne in Hoboken ontvingen alle inwoners een folder met aanwijzingen hoe ze de impact van zware metalen op de gezondheid kunnen beperken.
  • In een aantal woonwijken in Moretusburg, Hertogvelden en Vinkenvelden werd reeds grond afgegraven en vervangen door propere grond of zal dit in de nabije toekomst gebeuren.

Aan dit onderzoek werkten mee

Het onderzoek werd getrokken en gecoördineerd door een 'technische werkgroep'. Deze werkgroep bestaat uit vertegenwoordigers van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid (afdeling Toezicht Volksgezondheid), het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, de Vlaamse Milieumaatschappij, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM), de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO), het Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH), de Universiteit Hasselt (UH) en de Medisch Milieukundigen (MMK's) bij de Logo's van de betrokken regio's.
Deze studie was niet mogelijk zonder de bereidwillige medewerking van alle kleuters en hun familie.

De volledige studie bestaat uit meerdere deelrapporten.
Document 1 : Geïntegreerd rapport Blootstellingsonderzoek naar lood in Hoboken
Document 2 : Rekrutering en staalname bij kinderen in Hoboken door PIH
Document 3 : Statistische verwerking en onderbouwinganalyse door Universiteit Hasselt
Document 4 : Milieumetingen door VITO
Document 5 : Modellering van de blootstelling van kinderen aan lood in Hoboken door VITO

Contact