Asbest in en rondom uw gebouw

Wat is asbest?
Asbestverwerkende industrie in Vlaanderen - België
Wat is het verschil tussen hechtgebonden, semi-hechtgebonden en niet-hechtgebonden asbest?
Hoe weet ik of materiaal asbesthoudend is?
Waar kan asbest in mijn gebouw voorkomen?
Fotovoorbeelden - herkennen

Wat is asbest?

Asbestvezels grootAsbestvezels – silicamineralen (bron: Asbestorama, Asbestos Awareness Minerals, 2013)

Asbest is een verzamelnaam voor natuurlijke kristallijne silicamineralen die bestaan uit microscopisch kleine, naaldachtige vezels. De term is afgeleid van het Griekse 'asbestos' en betekent 'onbrandbaar onvergankelijk'. De fijne vezels worden ingedeeld in twee groepen volgens hun kristallijne structuur:

  • Amfibolen zijn zeer stevige staafvormige silicaatvezels met een zeer lage oplosbaarheid in het longweefsel. Deze groep bevat de gevaarlijkste asbestsoorten, zoals amosiet of bruine asbest en crocidoliet of blauwe asbest. Ook anthophylliet, tremoliet en actinoliet behoren tot deze groep, maar komen minder vaak voor.
  • Serpentijnen bestaan uit silicaatvezels in de vorm van een naar binnen toe opgerold blad. Ze blijven iets minder lang in het longweefsel aanwezig dan de andere soorten asbest, maar dat maakt ze niet minder gevaarlijk. Deze groep bevat onder andere chrysotiel, ook wel witte asbest genoemd.

Deze zeer fijne vezels (< 1 μm) bestaan eigenlijk uit een geheel van honderden nog fijnere bundeltjes (tot 0,02 μm), die zich zeer gemakkelijk kunnen opsplitsen in extreem fijne fibrillen.

De grondstof komt vooral voor in de bodem van zuidelijk Afrika, Brazilië, Canada, China en Oost-Europese landen. In België komt het van nature niet voor.

Asbestverwerkende industrie in Vlaanderen - België

Asbest grafiek import exportImport van ruwe asbestvezels in België en Luxemburg (USGS, 2011, pp. 8.1-8.5)

Asbest werd al in de klassieke oudheid gebruikt. De aanvang van de moderne asbestindustrie situeert zich rond 1800 toen in Italië de asbesttextielindustrie ontstond. De formule van asbestcement werd in 1899 ontwikkeld en verbonden aan de merknaam 'Eternit'. De import en verwerking van asbestmineraal in België startte reeds einde 19e eeuw en was voornamelijk gericht op de export. De ontwikkeling van asbestcement gaf aanleiding tot de massaproductie van goedkope en brandwerende bouwmaterialen. Een eerste piekproductie vond plaats in de heropbouw na de Eerste Wereldoorlog en de asbestproductie richtte zich meer en meer op de interne markt. De start van de Tweede Wereldoorlog maakt hieraan een abrupt einde. In de jaren '50 overschreed de productie de vorige productiepiek om uiteindelijk een “hoogtepunt” te bereiken midden jaren '70.

Vanaf het einde van de jaren ’70 werkt de federale overheid aan de invoering van beschermende maatregelen. In 1978  werden de gevaarlijkste manipulaties en toepassingen verboden. Geleidelijk aan legde de overheid - onder invloed van de Europese regelgeving- meer preventiemaatregelen op voor werken met asbest en werden er blootstellingsgrenzen vastgesteld. Het Koninklijk Besluit (KB) van 3 februari 1998 beperkte grotendeels het op de markt brengen, de vervaardiging en het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen en preparaten (asbest). Het totale asbestverbod kwam er met het KB van 23 oktober 2001 tot beperking van het op de markt brengen en van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stoffen en preparaten. Momenteel is dit verbod opgenomen in bijlage XVII van de Europese REACH verordening.

Het KB van 23 oktober 2001 was een mijlpaal: alle toepassingen van asbest zijn sindsdien verboden. Tegenwoordig worden geen nieuwe asbestbevattende producten in omloop gebracht in België. Daarmee moet een einde komen aan het asbesttijdperk en zijn verschrikkelijke gevolgen. In de praktijk zijn we er nog lang niet. Samen moeten we nog afrekenen met een zware erfenis.Asbestbedrijven Belgi&euml;Locaties voormalige asbestverwerkende bedrijven (1945-2001) in België (bron: The asbestos industry in Belgium (1945-2001), VUB, Laura Van den Borre & Patrick Deboosere)

Wat is het verschil tussen hechtgebonden, semi-hechtgebonden en niet-hechtgebonden asbest?

Het gevaar van asbest hangt niet alleen af van het soort vezels maar vooral van de mate waarin deze vezels gebonden zijn met andere materialen en  van de staat van dit bindingsmateriaal. Asbest betekent niet automatisch gevaar: het is helemaal niet gevaarlijk om naar asbest te kijken of het aan te raken als het in goede staat is. Er ontstaat alleen een risico als de materialen uiteenvallen in fijne vezels die zich verspreiden in de lucht. Op dat ogenblik kunnen ze door inademing de longen bereiken. We onderscheiden drie categorieën van asbesthoudende materialen:

  • Hechtgebonden asbest: asbestcement, asbesthoudende vloertegels en vloerbekledingen, asbesthoudende bitumen en roofingproducten en asbesthoudende pakkingen en dichtingen waarvan het bindmiddel bestaat uit cement, bitumen, kunststof of lijm. Uit deze materialen komen weinig of geen vezels vrij als ze in goede staat zijn, tenzij men er onzorgvuldig mee omspringt (breken, slijpen, boren …).
  • Semi-hechtgebonden asbest: in oorsprong hechtgebonden asbest waarvan door veroudering, verwering of beschadiging het bindmiddel in slechte staat is en de asbestvezels dus minder bindt. De materialen zijn bros, fragiel en breekbaar geworden waardoor makkelijker asbestvezels vrijkomen. Een typisch voorbeeld vormen asbestcementleien en golfplaten op daken.
  • Niet hechtgebonden asbest: alle andere asbesthoudende materialen. Deze asbesthoudende producten zijn de gevaarlijkste, want ze bevatten veel asbestvezels die bovendien makkelijk kunnen vrijkomen, zelfs passief door louter trillingen of luchtstromen.

Hoe weet ik of materiaal asbesthoudend is?

Asbest heeft bijzonder veel toepassingsvormen. Het werd gebruikt in meer dan 3.500 materialen en kan overal aanwezig zijn in gebouwen. Experts treffen zelfs regelmatig nog nieuwe varianten van asbesthoudende (bouw)materialen aan. Gezien de grote diversiteit aan toepassingen kan er vaak enkel via een staalanalyse bepaald worden of een materiaal al dan niet asbesthoudend is.

Asbest werd voornamelijk gebruikt van 1945 tot en met 2001 met een piek tussen 1955 en 1985. Het productiejaar van een toepassing kan u alvast een eerste aanwijzing geven. Ook de plannen, facturen, technische fiches en andere gegevens van de fabrikant kunnen nuttig zijn.

De meeste materialen in asbestcement hebben een kenmerkende gewafelde textuur, ook wel “honingraat” genoemd. Meestal zijn ze ook gelaagd.

Asbest - honingraatGewafelde textuur (honingraat) asbestcement

Midden jaren '80 startten de voormalige producenten ook met de productie van niet-asbesthoudende vezelcementtoepassingen. Deze kunnen herkend worden aan de vermelding ‘N’ of, vaker, ‘NT’ voor New Technology. Golfplaten zonder asbest herkent u ook aan de afgesneden hoek. Bovendien is er aan golfplaten in vezelcement (zonder asbest) een verstevigingsbandje aangebracht dat ze onderscheidt van de oude, asbesthoudende golfplaten.

Voor de drie voormalige grootste (voornaamste) asbestcementproducenten in Vlaanderen gelden volgende richtlijnen:

  • producten afkomstig van Eternit (Kapelle-op-den-bos) en SVK (Sint-Niklaas):

    • beslisboom asbestcement leien (u vindt deze publicatie recht op deze pagina);

    • beslisboom asbestcement golfplaten (u vindt deze publicatie recht op deze pagina).

  • producten afkomstig Johns-Mansville (Balmatt te Mol):

    • alle producten (indicatie JM of JMB) behalve de roze onderdakplaten.

Een andere ‘truc’ is de vlamtest: ga met een aansteker over de zichtbare vezelbundels (aan een hoek of op een plaats waar de plaat gebroken is). Als de vezels gaan gloeien als u er met een vlam overgaat, maar niet vernield worden door de vlam, is de kans zeer groot dat het om asbest gaat.

De meeste vervangingsvezels die in vezelcement worden gebruikt, zijn niet bestand tegen een open vlam en zullen door de hitte uiteenvallen of druppeltjes vormen. Dit blijft echter een indicatieve test, vergt een zekere expertise en zorgt niet altijd voor duidelijke conclusiemogelijkheid.

Asbest - vuurtestAsbestcement herkennen en de vuurtest

In elk geval is het aangeraden om verdachte materialen te beschouwen als asbesthoudend tot het tegendeel bewezen is, indien nodig met de hulp van een deskundige en/of door middel van analyses door een erkend laboratorium. Een analyse kost circa € 45.

Waar kan asbest in mijn gebouw voorkomen?

asbesttoepassingenVeelvoorkomende asbesttoepassingen

Strijkplanken, golfplaten, remblokjes, vloerbe­dekking, laboratorium­materiaal, pijpen, vloei­stoffilters, gasmaskers, isolatiemateriaal ...: het zijn maar enkele voor­beelden van de dui­zenden producten waarin tot eind vorige eeuw asbest werd verwerkt. Dat asbest zo populair werd, is helemaal niet vreemd. Het is niet zeldzaam, laat zich vrij makkelijk opdelven en is goedkoop. De vezel bezit ook een reeks wonderlijke deugden: hij is hittebestendig, onbrandbaar, slijtvast, ther­misch en akoestisch isolerend en gemak­kelijk te bewerken.

Asbest kende dan ook bijzonder veel toepassingsvormen. Het werd gebruikt in meer dan 3.500 materialen en kan overal aanwezig zijn in gebouwen ouder dan 2001. De belangrijkste plaatsen of bronnen van asbesthoudende materialen in een gebouw zijn:

Gebouwdelen

Gebouwelement

Brandvertragende geïsoleerde draagstructuren

Metalen of betonnen structuur

• Kolom

• Draagbalk

• Plafond

• …

Technische lokalen (muren, vloeren, plafonds, deuren, leidingen, verwarmingsketels  …)

• Stookplaats

• Elektriciteitscabine

• Lift

• Opslagplaats voor brandbare producten

• …

Installatiekanalen

• Koker

• Vlamdover

• Plaat

• Luik

• Kabeldoorgang

• Leiding

• Evacuatie

• Voeg

• …

Buitentoepassingen

Dak- of gevelbekleding

• Schrijnwerk (deur, raamwerk, afdichtingsvoeg, omlijsting, bovenlicht, vensterbank …)

• Schoorsteen

• Regenpijp

• Decoratief element

• Bloembak

• …

Binnentoepassingen

• Onderdak

• Vals plafond

• Scheidingswanden

• Vloerbekleding

• Schrijnwerk (deur, raamwerk, afdichtingsvoegen, omlijsting, bovenlicht, vensterbank, lambrisering ...)

• Decoratief element

• …

Fotovoorbeelden - herkennen

Foto's van veelvoorkomende asbesttoepassingen.

Foto's  brochure 'Asbest en vervangingsvezels - navb-dossier'  (p. 11-13) via link rechts op deze pagina onder Publicaties.

Foto's infofiche BIM (p. 3-11) via link rechts op deze pagina onder Publicaties.

Contact