BeNeKempen

Hoe pak je de ernstige, grensoverschrijdende verontreiniging van de Kempen aan? Op die vraag wil het discussieforum BeNeKempen een passend antwoord formuleren. We zochten en onderzochten alternatieve beheers- en saneringsconcepten om schade die zware metalen aanrichtten, te verhelpen. We bestudeerden mogelijke oplossingen, startten proefprojecten op en formuleerden voorstellen. Die legden we voor aan de betrokken partijen en creërden zo een breed draagvlak voor een duurzame saneringsstrategie. Op 23 juni 2008 vond in Turnhout het afsluitende symposium plaats waar resultaten en toekomstperspectieven werden toegelicht.

Het probleem: cadmium in de Kempen

Non-ferro-industrie, historische vervuiler
De Vlaamse en Nederlandse Kempen zijn sterk vervuild door zware metalen. De oorsprong van deze verontreiniging is de non-ferro-industrie uit de vorige eeuw. Die smolt ertsen om er metalen uit te winnen zoals zink, lood, koper en arseen. Hierbij kwamen zware metalen, waaronder cadmium, vrij in het milieu.

Aantasting van lucht, bodem en water
De metalen verspreidden zich over een grote oppervlakte. Toen de zinkfabrieken rond 1973 overgingen op een milieuvriendelijker productieproces, was de bodemvervuiling in de Kempen een feit.

Ernstige milieuschade
Nu is ongeveer 700 km² verontreinigd met lood, arseen, cadmium en zink. Lood, arseen en cadmium zijn giftig voor de mens; zink belast het ecosysteem. Cadmium vraagt bijzondere aandacht. Onderzoek uit het verleden toonde bij een deel van de bevolking verhoogde cadmium gehaltes aan in urine en bloed van mensen.

  • Zinkassen
    Zinkassen werden gebruikt voor de aanleg van openbare wegen, fietspaden, en voor erfverharding. Deze residu's loogden uit in de bodem en verontreinigden dieper gelegen bodemlagen en het grondwater. In Nederland is 833 km zinkassenweg geïnventariseerd. In Vlaanderen staat de teller momenteel op 490 km. Deze inventarisatie is nog niet volledig afgerond, maar het is duidelijk dat deze actuele bron van verontreiniging moet worden aangepakt.
  • Stofneerslag
    Fabrieksschouwen stootten stof met zware metalen uit. De neerslag van dat stof tastte een groot gebied aan. Door uitloging is ook deze verontreiniging verplaatst richting grondwater.
  • Lozing
    Afvalwater dat non-ferrobedrijven loosden, vervuilde het slib- en oppervlaktewater sterk. Slibtransport en waterbewegingen verspreidden het naar almaar grotere gebieden.

De oplossing: project BeNeKempen

Internationale samenwerking
Klassieke sanerings- en beheerstechnieken bleken geen haalbare kaart. Omwille van de zeer gelijklopende problematiek in de Belgische en Nederlandse Kempen, werden in 2002 de krachten gebundeld zodat voor de in deze regio wijd verspreidde cadmiumverontreiniging gezamenlijk alternatieve beheers- en saneringsconcepten konden worden uitgewerkt. Het project BeNeKempen is een concrete uitvoering van deze samenwerking. Het project met financiële steun van de Europese Unie werd gecoördineerd door de OVAM (Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij) en het Nederlandse projectbureau ABdK (Actief BodemBeheer de Kempen).

Gedragen doorbraak
BeNeKempen verwezenlijkte een doorbraak en schoof haalbare beheers- en saneringsscenario's naar voren die door een ruime groep van actoren werd gedragen.

Overal op dezelfde lijn
Wat er op onze agenda stond? De risicobeoordeling en -communicatie harmoniseren, gezamenlijke voorstellen doen rond alternatieve en duurzame beheers- en zuiveringstechnieken, de verontreinigingsbelasting van de Dommel verminderen en het bodem- en waterbeleid op elkaar afstemmen. We maakten een eerste inventaris van bestaande kennis en gegevens, vulden hiaten in die kennis op, stelden een prioriteitenlijst samen, en toetsten onze concepten met proefprojecten. U vindt hier een makkelijk leesbare brochure die grote lijnen de resultaten van het project schetst.

Projectgebied BeNeKempen
In Nederland beslaat het getroffen gebied het zuidoostelijke deel van Noord-Brabant en een klein deel van Limburg. Aan Vlaamse zijde gaat het om Noord-Limburg en Oost-Antwerpen.

Vijf werkgroepen
Vijf werkgroepen schragen het BeNeKempen-project. Ze richten zich elk op een facet van de specifieke verontreinigingsproblematiek.

  • De werkgroep Zinkassen zoekt oplossingen voor de aanwezigheid van zinkassen in de bodem. Er wordt een verwijderingsstructuur uitgewerkt voor Vlaanderen op basis van de kennis uit Nederland. Voor het toepassen van zinkassen in wegenbouw wordt een handleiding opgemaakt. Er worden nieuwe technieken gezocht voor veilig hergebruik.
  • De werkgroep Water neemt de verontreiniging van slib, grond- en oppervlaktewater onder de loep.
  • De werkgroep Landbouw geeft landbouwers teeltadvies, bestudeert hoe additieven de bodem verbeteren en start concrete proefprojecten rond teelt van niet-consumptiegewassen.
  • De werkgroep Natuur onderzoekt hoe natuurbeheerders best omgaan met de verontreiniging op hun domein. Ze bestudeert verschillende scenario's en verwerkt die in handleidingen.
  • De werkgroep Risico-evaluatie ondersteunt de andere werkgroepen en werkt aan een zelfde methodiek voor Vlaanderen en Nederland. De werkgroep volgt de lopende bio-monitoringscampagnes en coördineert de aanvullende milieumetingen.